پژوهش‌های تولید گیاهی

پژوهش‌های تولید گیاهی

تعیین الگوی کشت مناسب بر اساس تحلیل‌های مکانی سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)(مطالعه موردی: اراضی بخش هزار جریب شهرستان بهشهر)

نوع مقاله : مقاله کامل علمی پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زراعت، دانشکده تولید گیاهی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان
2 عضو هیات علمی گروه علوم باغبانی،دانشکده تولید گیاهی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان
3 گروه علوم خاک، دانشکده علوم زراعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری
10.22069/jopp.2026.24310.3314
چکیده
سابقه و هدف: شناسایی استعداد و توان سرزمین برای کاربری‌های مختلف به منظور حفظ منابع محیطی و تولید پایدار محصولات کشاورزی در راستای توسعه پایدار ضروری به نظر می‌رسد بطوری‌که عدم توجه به پهنه‌بندی اصولی سرزمین می‌تواند زیان‌های اقتصادی– اجتماعی و محیط فراوانی را به بار آورد. پژوهش حاضر به منظور تدوین الگوی کشت مناسب بر پایه نتایج پهنه‌بندی زراعی- بوم شناختی در بخش هزار جریب شهرستان بهشهر (استان مازندران) انجام شد.

مواد و روش‌ها: در گام اول نیازهای زراعی- بوم‌شناختی گیاهان زراعی رایج در منطقه شامل‌ گندم، جو، نخود، عدس و برنج با استفاده از منابع و اسناد علمی تعیین و شناسایی شد سپس نقشه‌های موضوعی انواع متغیرهای شامل بارش‌سالانه، دماهای متوسط، بیشینه و کمینه سالانه، مجموع ساعات آفتابی، رطوبت نسبی، منابع آبی، متغیرهای توپوگرافی شامل ارتفاع از سطح دریا، درصد شیب، جهت شیب و ویژگی‌های خاک مانند بافت‌، پتاسیم، فسفر، نیتروژن، مس، منگنز، آهن، آهک، ماده آلی، هدایت الکتریکی و اسیدیته خاک تهیه شد. جهت تخمین و تعمیم این متغیرها به سطح منطقه مورد مطالعه از روش‌های درون‌یابی زمین آمار و کلاسیک مانند کریجینگ معمولی، توابع پایه شعاعی و وزن‌دهی معکوس فاصله و بر اساس کمترین برآورد آماره‌های خطای برآورد استفاده گردید. در ادامه جهت تعیین وزن معیارها از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی استفاده ‌شد. لایه‌های رقومی عوامل محیطی در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی پس از اختصاص وزن فرآیند تحلیل سلسله مراتبی مختص به هر لایه، رویهم گذاری و تلفیق شده‌اند. پهنه‌بندی اراضی در چهار طبقه بسیار مستعد، مستعد، نیمه مستعد و غیر مستعد انجام شد. برای تعیین الگو کشت نقشه‌های تهیه شده استعدادسنجی گیاهان زراعی در اراضی کشاورزی و نقشه تیپ و واحد اراضی به عنوان واحد مدیریتی استفاده شد. پس از تلفیق و روی هم‌گذاری لایه‌های استعداد سنجی تک تک گیاهان در همه واحدهای اراضی، نوع تناسب‌بندی بسیار مستعد، مستعد، نیمه مستعد و غیر مستعد هر گیاه در آن واحد اراضی مشخص و یادداشت شد. پس از این مرحله برای هر واحد اراضی الگوی کشت براساس تناسب بسیار مستعد و مستعد برای گیاهان زراعی مورد نظر پیشنهاد گردید.

یافته‌ها: نتایج نشان داد که حدود 3/13 درصد از زمین‌های زراعی منطقه دارای پتانسیل بسیار مستعد جهت کشت گندم واقع در بخش‌های شمال غربی منطقه و به صورت پراکنده در بخش‌هایی از مرکز می‌باشد. با توجه به شرایط اقلیمی و عناصر خاک مشخص گردید مناطق غربی از شرایط بهتری اعم از بارندگی‌، رطوبت نسبی و وضعیت عناصر خاک برخوردار است. مناطق بسیار مستعد کشت جو بیشتر در بخش‌های شمال غربی منطقه و به صورت پراکنده در بخش‌هایی از مرکز واقع شده و سطحی حدود 1/20 درصد را شامل شد. مناطق بسیار مستعد برای کشت گیاه عدس با 52/12 درصد در قسمت شمالی منطقه واقع و کمترین مساحت را داشتند. مناطقی در شمال‌غرب، مرکز و قسمت‌هایی از جنوب غرب برای کشت عدس نیمه مستعد یا غیرمستعد تعیین شدند. از دلایل اصلی این نتیجه می‌توان به کمبود برخی متغییرهای خاکی مانند ماده آلی و شرایط نامناسب اقلیمی از جمله کمبود بارش و نیز توپوگرافی (شیب بالا) نام برد.

نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج، الگوی کشت منطقه بدین صورت پیشنهاد می‌گردد: در واحد اراضی 1،2 در درجه اول کشت جو پیشنهاد می-گردد و در اولویت بعدی به گندم و عدس اختصاص یابد. در واحد1،3 ابتدا کشت جو و سپس به کشت گندم اختصاص یابد. سرانجام در واحد 1،4 ‌پیشنهاد می‌گردد این واحد از اراضی به کشت گندم و عدس و در درجه دوم به کشت جو اختصاص یابد. بطور کلی در هر سه واحد اراضی بخشهای که به منابع آبی دسترسی دارند و تسطیح شده‌اند، کشت برنج بصورت محدود نیز توصیه می‌گردد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Determination of suitable cropping pattern based on spatial analysis of geographic information system(GIS) (Case Study: Hezarjerib region, Behshahr county)

نویسندگان English

Karim Reyahi 1
Hossein Kazemi 2
afshin soltani 1
Fardin Sadeghzadeh 3
1 Department of Agronomy,Faculty of Plant Production, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources
2 Department of Horticulture, Faculty of Plant Production, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources (GUASNR), Gorgan, Iran.
3 Department of Soil Sciences, Sari University of Agricultural Sciences and Natural Resources
چکیده English

Research Aim: Identifying the potential and suitability of land for various agricultural uses is essential for conserving environmental resources and ensuring the sustainable production of crops. Such assessments play a critical role in achieving sustainable and comprehensive development, as neglecting fundamental land zoning can lead to significant economic and social losses. The present study was conducted in the Hezarjerib region of Behshahr County, Mazandaran Province, Iran.

Materials and Methods: In the first stage, the agro-ecological requirements of major crops cultivated in the region—wheat, barley, lentil, and rice—were determined and identified using scientific literature and documented sources. Subsequently, thematic maps were prepared for various variables, including annual rainfall, mean, maximum, and minimum temperatures, total sunshine hours, relative humidity, topographic parameters (elevation, slope percentage, and slope aspect), and soil characteristics (texture, nitrogen, phosphorus, potassium, lime, organic matter, electrical conductivity, and pH). Soil data were obtained through direct sampling at 128 points across farmlands and analyzed at the soil laboratory of Sari Agricultural Sciences and Natural Resources University, Iran. To estimate and spatially generalize the studied variables across the region, geostatistical and classical interpolation techniques—such as ordinary kriging and inverse distance weighting (IDW)—were applied, using the lowest root mean square error (RMSE) as the selection criterion. The Analytical Hierarchy Process (AHP) was employed to assign weights to each environmental factor. Finally, the digital layers were integrated within a GIS environment to generate composite suitability maps for selected crops.

Findings: The results indicated that approximately 13.3% of the agricultural land in the region possesses very high suitability (S1) for wheat cultivation, primarily in the northwestern and central parts. The western areas showed particularly favorable conditions due to adequate rainfall, relative humidity, and balanced soil nutrient content. For barley, highly suitable areas covered 20.1% of the total land, mainly distributed in the northwestern and central zones. The land suitability analysis for lentil showed that 12.52% of the area in the northern part was classified as highly suitable. However, several areas in the northwest, center, and southwest were identified as moderately suitable or unsuitable, mainly due to limitations in organic matter content, low rainfall, and topographical constraints such as steep slopes.

Conclusion: For rice cultivation, only about 2.2% of the agricultural land exhibited high suitability, primarily located near the Nekaroud River, reflecting the crop’s high water requirements and dependency on specific hydrological conditions.

Keywords: Cropping pattern, Production potential, Geographic Information System (GIS), Analytic Hierarchy Process (AHP)(AHP)

کلیدواژه‌ها English

Cropping pattern
Production potential
Geographic Information System (GIS)
Analytic Hierarchy Process (AHP)

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 04 مهر 1405